O Łomży

 

Łomża – miasto na prawach powiatu w północno – wschodniej Polsce, w województwie podlaskim, nad rzeką Narew. Miasto zlokalizowane jest na historycznym Mazowszu, stolica dawnej ziemi łomżyńskiej. Łomża to główny ośrodek gospodarczy, edukacyjny i kulturowy ziemi łomżyńskiej oraz trzecie co do wielkości miasto województwa podlaskiego. Łomża była miastem królewskim Korony Królestwa Polskiego. W latach 1975–1998 była stolicą województwa łomżyńskiego. Od 1 stycznia 1999 roku jest siedzibą powiatu łomżyńskiego. Od 28 października 1925 jest także stolicą diecezji łomżyńskiej Kościoła rzymskokatolickiego. Łomża jest położona w środkowym biegu Narwi na Nizinie Mazowieckiej na wysokości ok. 125 m n.p.m. w północnej części Międzyrzecza Łomżyńskiego. Miasto leży na wzgórzach morenowych, obejmujących wysoką, lewobrzeżną skarpę pradoliny Narwi. Łomża składa się z czterech zwyczajowych dzielnic, które dzielą się na 15 osiedli.

Stare Miasto – najstarsza część miasta, w której znajduje się wiele zabytków architektury oraz dwa parki miejskie. Ma również tu swoje miejsce większość łomżyńskich urzędów oraz stadion ŁKS-u. W skład Starego Miasta wchodzi Starówka, Rembelin, Os. Monte Cassino oraz nowe osiedla powstałe w miejscu wsi Pociejewo, czyli Os. Skarpa i Os. Pociejewo. Południe – dzielnica, w której znajdują się głównie bloki mieszkalne. Budynki a razem z nimi dzielnica zaczęły powstawać w latach 70., kiedy nastąpił rozwój gospodarczy miasta po nadaniu rangi województwa. Obszar leży na południe od Starego Miasta, stąd też nazwa. Znajdują się tutaj osiedla: Jantar, Górka Zawadzka, Mazowieckie, Konstytucji, Armii Krajowej, Medyk oraz Zawady Przedmieście. Na osiedlu Medyk mieści się Zespolony Szpital Wojewódzki.

Dzielnica nadal się rozwija pod względem urbanistycznym. Łomżyca – niegdyś oddzielna miejscowość. Leży w zachodniej części miasta. Tworzą ją osiedla domków jednorodzinnych (Łomżyca, Nowa Łomżyca, Maria,Narew, Staszica, Słoneczne, Parkowe, Młodych i Skowronki). Dzielnica prężnie się rozwija pod względem urbanistycznym. Kraska – najmniejsza z czterech łomżyńskich dzielnic. Leży na południe od Łomżycy. Dawniej była miejscowością. Nazwy ulic pochodzą tu najczęściej od nazw ptaków np. ul. Krucza, ul. Pawia, ul. Kolibrowa itp. Znajdują się tu głównie domki jednorodzinne (Os. Kraska) oraz zakłady przemysłowe (Os. Przemysłowe). Na południe od Kraski położona jest wieś Konarzyce.

Łomża położona jest na terenie Zielonych Płuc Polski. W sąsiedztwie miasta znajduje się Łomżyński Park Krajobrazowy Doliny Narwi (na wschód), rezerwat przyrody „Rycerski Kierz” (na zachód) oraz Czerwony Bór (na południe). W pobliżu, ok. 25 km na północny wschód, zlokalizowany jest Biebrzański Park Narodowy, a ok. 20 km na północny zachód Puszcza Kurpiowska. Przez miasto przepływają dwa cieki: rzeka Narew oraz Łomżyczka. 31 grudnia 2013 roku miasto Łomża miało 62 711 mieszkańców i plasuje się pod tym względem na 3. miejscu w województwie podlaskim. Przyrost naturalny był dodatni i wynosił 1,12 na 1000 mieszkańców, saldo migracji wynosiło -230 oraz odnotowano zawarcie 308 małżeństw[9]. Do otoczenia Łomży można zaliczyć zarówno miejscowości położone w najbliższym sąsiedztwie, jak również te, które są w znacznym oddaleniu, ale połączone z Łomżą szlakami komunikacyjnymi. Na północ od Łomży znajdują się takie miejscowości jak Kolno (31 km), Pisz (59 km), Grajewo (62 km), Ełk (85 km), Augustów (104 km), zaś na wschód znajduje się stolica województwa Białystok (81 km). Na południe od miasta znajdują się miasta Zambrów (26 km) i Ostrów Mazowiecka (46 km), natomiast na zachód od Łomży położona jest Ostrołęka (36 km). Nazwa miasta Geneza nazwy Łomża nie jest jednoznaczna. Zygmunt Gloger pisze m.in. że: „Ludzie mieszkający w lasach i żyjący z myślistwa, pasterstwa i rybołówstwa nie mieli potrzeby budowania zamków, bo przyrodzoną i najbezpieczniejszą ich warownią były zawalone łomami starych drzew gąszcze leśne”. Natomiast wedługprof. Karola Zierhoffera nazwa (Łomża) oznaczała przypuszczalnie miejsce, gdzie był jakiś łom, jakieś pokruszone bloki kamienne bądź połamane przez wiatr drzewa. Nazwa miasta jest topograficzna, urobiona za pomocą przyrostka „ża” od tego samego rdzenia, co staropolskie łomić, łomać. Podobnie uformowana jest nazwa miasta Iłża.

Nazwa Łomża występuje również w innych językach pod zmienionymi formami: łac. Lompza[10], niem. Lomscha, jid. Lomsza, rus. Ломжа, lit. Lomža. Jest to związane m.in. z wielonarodowościową strukturą etniczną miasta na przestrzeni dziejów i kontaktami handlowymi prowadzonymi przez mieszkańców miasta. Kalendarium historii Łomży IX/X w. – pierwotna lokalizacja grodu na nadnarwiańskiej skarpie oddalonej o 5 km od dzisiejszego centrum ok. 1000 – założenie pierwszej parafii na wschodnim Mazowszu przez świętego Brunona z Kwerfurtu na Wzgórzu Świętego Wawrzyńca koniec XIV w. – ponowna lokacja Łomży w dogodniejszym miejscu XIV/XV w. – budowa dworu w Łomży 1392 – powstanie na Popowej Górze kościoła pw. NMP i św. Rozesłańców 1400 – nadanie wójtostwa Janowi Białkowi 1410 – przeniesienie parafii ze Starej Łomży do Łomży 15 czerwca 1418 – nadanie Łomży prawa miejskiego chełmińskiego przez księcia Janusza I XV/XVI w. – intensywny rozwój miasta; Łomża najważniejszym miastem Mazowsza po Warszawie i Płocku 1504-1525 – budowa łomżyńskiej fary z inicjatywy mieszczan i proboszcza Jana Wojsławskiego, przy wsparciu księżnej Anny Mazowieckiej 1526 – Łomża miastem królewskim i stolicą mazowieckiej ziemi łomżyńskiej 1612-1614 – przybycie jezuitów i założenie Kolegium Łomżyńskiego XVII-XVIII w. – upadek świetności miasta po wojnach szwedzkich i klęskach żywiołowych 1770-1798 – budowa kościoła i klasztoru OO. Kapucynów 1794 – przybycie do Łomży Prusaków 1815 – Łomża stolicą departamentu łomżyńskiego w księstwie warszawskim 1816 – Łomża stolicą obwodu łomżyńskiego w województwie augustowskim 1823 – budowa ratusza 1837 – Łomża stolicą guberni augustowskiej 1867 – Łomża stolicą guberni łomżyńskiej 1905 – strajk szkolny w gimnazjum męskim i żeńskim w Łomży 1918 – wyzwolenie Łomży 1920 – obrona miasta przed III Korpusem Jazdy 1925 – powstanie diecezji łomżyńskiej 1939-1945 – aktywne uczestnictwo łomżan w II wojnie światowej 1946-1975 – odbudowa najstarszej części miasta 1975 – Łomża stolicą województwa łomżyńskiego 1991 – wizyta w mieście papieża Jana Pawła II 1999 – Łomża siedzibą powiatu grodzkiego i stolicą powiatu ziemskiego.

Układ urbanistyczny Starego Miasta przedstawia założenia średniowieczne, gdyż charakteryzuje się prostokątnym układem ulic i bloków zabudowy. Mimo działań wojennych prowadzonych w mieście, układ ten jest zachowany po dziś dzień i widoczny w granicach ulic Dwornej, Krótkiej, Krzywe Koło i Szkolnej. Historyczny układ przestrzenny miasta został uznany za zabytek urbanistyki decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Białymstoku[11]. Ochroną konserwatorską został objęty obszar w granicach ulic: Zamiejskiej, Zjazdu, rzeki Narew oraz ulic Sikorskiego, Polowej, 3 Maja i Wiejskiej. W granicach administracyjnych miasta znajdują się również historyczne place targowe, tj. Stary i Nowy Rynek, Plac Niepodległości oraz dawny Rynek Wołowy. Zabytki Katedra św. Michała, późnogotycka. Budowę rozpoczęto prawdopodobnie w 1504 roku, a nawę ukończono w 1526 r., ul. Dworna Kościół i klasztor OO. Kapucynów, barok toskański. Wzniesiony 1770–1798 na skarpie nad Narwią (tzw. Popowa Góra). W bocznej kaplicy współczesny obraz przedstawiający bł. o. Honorata Koźmińskiego, kapucyna. W pomieszczeniu przy bocznym wejściu co roku w okresie Bożego Narodzenia uruchamiana jest ruchoma szopka, ul. Krzywe Koło. W tym miejscu znajdował się pierwszy gotycki kościół parafialny w Łomży. Zespół klasztorny SS. Benedyktynek, ul. Dworna. Pałac Biskupi z 1925 r. w stylu neoklasycystycznym, ul. Sadowa. Obok Plebania z XVIII w. Kościół Wniebowzięcia NMP z 1877 r. Styl bizantyjski. Dawna cerkiew garnizonowa. Do dziś zachował formy architektoniczne typowe dla cerkwi prawosławnych, Pl. Jana Pawła II Gmach Wyższego Seminarium Duchownego z 1866 r., Pl. Jana Pawła II Cmentarz Katedralny w Łomży z XVIII w. Jeden z najstarszych na Mazowszu. Obejmuje zespół cmentarzy (rzymskokatolicki, ewangelicko-augsburski, prawosławny), ul. Kopernika Kaplica rodziny Śmiarowskich (1838) Dom Pogrzebowy (1853) Brama w stylu neogotyckim (1879) Kaplica ewangelicka w stylu klasycystycznym (XIX w.) Cmentarz żydowski (stary) – z XIX-wiecznymi macewami wykonanymi z głazów narzutowych. Jeden z nielicznych tego typu w Europie, ul. Rybaki Cmentarz żydowski (nowy) z zachowanym domem pogrzebowym, ul. Wąska Dom Pastora z XIX w., ul. Krzywe Koło Stary Rynek Ratusz – klasycystyczny. Wzniesiony w latach 1822–1823. W ścianie tablica upamiętniająca nadanie praw miejskich. Obok nowy ratusz oddany do użytku w 1998 r. projektu Jerzego Ullmana z Białegostoku. Kamieniczki z arkadami – pseudobarokowe. W większości odbudowane po II wojnie światowej, proj. Urszuli i Adolfa Ciborowskich Hala targowa z 1928 r. Ulica Dworna Kasa Przemysłowców Łomżyńskich (ob. Sąd Okręgowy) – neobarokowy z 1909 r.

Siedziba Kredyt Banku – 1888. Fasada siedmioosiowa. Przed budynkiem popiersie Bogdana Winiarskiego – prezesa Banku Narodowego w Londynie. Kasa Oszczędności (ob. Bank Gospodarki Żywnościowej) z końca XIX w. Dyrektorem był w niej Roman Bielicki, ojciec Hanki Bielickiej. Gmach Muzeum Północno-Mazowieckiego – przełom XVIII/XIX w. Ulica Sienkiewicza Kamienica rodziny Śledziewskich Tablica upamiętniająca śmierć Leona Kaliwody Pozostałe zabytki Budynek I LO z 1914 r., ul. Bernatowicza 4, według projektu Feliksa Nowickiego. Szkoła z 1906 r. (ob. II LO) projektu Feliksa Nowickiego, pl. Kościuszki 3 Poczta z 1843 r., pl. Pocztowy 1. Od początku istnienia nie zmienił swojej funkcji. Więzienie Gubernialne z 1892 r. (ob. Szkoła Muzyczna), Al. Legionów 36 Dom Ludowy z 1905 r. (ob. siedziba Okręgowej Komisji Egzaminacyjnej), Al. Legionów 9; obok Park Ludowy Dom Pomocy Społecznej z 1882 r. (dawniej Dom Starców), ul. Polowa 39. Neorenesansowy. Ulica Farna – część miejskiego deptaku Ronda Hanki Bielickiej Rzeźnia Miejska przy ul. Nowogrodzkiej z 1906 r. Szpital Świętego Ducha w Łomży z 1886 r., ul. Wiejska 16, obecnie Szkoła Policealna Ochrony Zdrowia Zabytki nieistniejące[edytuj | edytuj kod] Kościół Jezuitów pw. św. Stanisława Kostki z lat 1621–1732 w stylu barokowym. W 1630 roku pochowano w nim wojewodę Adama Kossobudzkiego. W XVIII wieku objęli go pijarzy, a w XIX wieku ewangelicy. W nim w 1899 r. Józef Piłsudski przeszedł na ewangelicyzm. Zniszczony w 1944 roku przez wojska niemieckie. Znajdował się przy ul. Rządowej. Kościół parafialny pw. św. Wawrzyńca i św. Katarzyny na Popowej Górze. Zbudowany przed 1392 r. w stylu gotyckim z fundacji biskupa płockiego Andrzeja z Radzymina, w XVI wieku znajdował się w nim nagrobek księcia Janusza III. Przed 1787 rokiem zburzony. Na jego miejscu zbudowano nowy późnobarokowy kościół w latach 1781–1788. Obecnie w tym miejscu znajduje się klasztor Kapucynów. Stary ratusz z wieżą, znajdujący się pośrodku Rynku. Rozebrany w 1825 r. Kolegium Pijarów z XVIII wieku, barokowe. Zburzone w 1898 r. Kościół szpitalny pw. Świętego Ducha z 1 ćw. XVI w., fundacji książąt mazowieckich. Gotycki z cegły. Położony był przy kościele św. Michała. Zburzony przed 1663 rokiem. Kino Mirage z 1910 r. w stylu eklektycznym Pomniki Pomnik – ławeczka Hanki Bielickiej w Łomży – autor Michał Selerowski Kamienne schody – wybudowane w 1900. Łączą dwie części ul. Krzywe Koło (wyższą – na skarpie niedaleko Starego Rynku i niską – przy ul. Rybaki w dolinie rzeki Narew). W parterowym domku przy schodkach mieszkał prymas Stefan Wyszyński. Brama Napoleona – wejście do domu, w którym podobno zatrzymał się Napoleon prowadząc wojska na Moskwę. Brama znajduje się u szczytu Kamiennych schodów. Obelisk 33 Pułku Piechoty Pomnik Bohdana Stefana Winiarskiego Pomnik Bojownikom Nieznanym Straconym przez Najeźdźców-Rosjan w 1831 r. Pomnik Bojownikom Za Wolność Ojczyzny Pomnik Harcerzom Ziemi Łomżyńskiej Pomnik Jakuba Wagi Pomnik Kardynała Stefana Wyszyńskiego Pomnik – ławeczka Hanki Bielickiej Pomnik Ofiar Represji Stalinowskich Pomnik Pamięci Bohaterów Walk o Wolność i Niepodległość Polski oraz Więźniów Politycznych Zamęczonych i Pomordowanych w latach 1939–1956 Pomnik Pamięci Żołnierzy Armii Krajowej Obwodu Łomżyńskiego Pomnik poświęcony Ojcu Św. Janowi Pawłowi II Pomnik poświęcony Tadeuszowi Kościuszce Pomnik Stacha Konwy Pomnik Zygmunta Glogera Tablica ufundowana w „Hołdzie patriotom polskim więzionym w tych murach w okresie zaborów, okupacji hitlerowskiej i stalinowskiej” na gmachu dawnego więzienia Tablica żydowska